herhalingsoefeningen zonder haast

Op een zonnige middag in september, toen ik zat te modderen met enkele functionalen in een "mathematische-logische" stelling van Dana Scott, werd ik ineens opgeschrikt door een bericht op de radio. De stem van Ted Szàntó kondigde het aanstaande verscheiden van het - in de context van Hilversum 4 - opmerkelijke KRO-programma Collage van Alledaags en Zeldzaam aan. Gedurende vele jaren was dat programma een memorabele vrijplaats voor de meest uiteenlopende vormen van hedendaagse en geïmproviseerde muziek. Het afscheid stemde me weliswaar niet vrolijk, maar nadat de eerste klanken van de laatste Collage waren weggestorven, was ik een en al oor geworden. Eindelijk, zo lichtte Szàntó zijn gehoor in, was de langverwachte concertopname van de door Simeon ten Holt gecomponeerde Canto Ostinato op een driedubbele langspeelplaat verschenen. Die compositie had een bepaalde emotionele betekenis in mijn leven gekregen, omdat ik ooit, gezeten achter een typemachine op de burelen van een onorthodox ingenieursbureau, begeleid door de luide klanken van een oudere radio-opname van Canto Ostinato, een onderzoek betreffende de historische ontwikkeling van een wiskundig grondbegrip had afgerond. De klanken van Canto Ostinato werkten toendertijd nogal aanstekelijk op mijn gemoed, zo aanstekelijk dat ik de toetsen van de typemachine, na verloop van tijd, zelfs op de maat van de muziek begon aan te slaan. Denkend aan het principe van de voorwaardelijke reflex, greep ik naar de telefoon, ten einde de plaatopname en de partituur van Canto Ostinato aan te vragen. Ter recensie.

Ongeveer een week na de laatste uitzending van Collage van Alledaags en Zeldzaam belde iemand, tegen het middaguur, bij het huis aan waarin ik woon en werk. Een opgeschoten beambte die me aansprak met de woorden: "Meneer, hartelijk gefeliciteerd met dit postpakket." En die me vervolgens inderdaad ook een postpakket overhandigde. Het was een vierkante, kartonnen doos waarop, in kapitale letters, de waarschuwing: HANDLE WITH CARE. Het pakket hield het volgende in. Drie langspeelplaten, in een robuust, in de kleuren wit, zwart en oker uitgevoerd album verpakt. Negen opmerkingen over Canto Ostinato, een begeleidende tekst van de dichter/schrijver H.C. ten Berge. Alsmede een kaart waarop Henk Heuvelmans, directeur van de Stichting Gaudeamus, me - in vier verschillende talen - de vriendelijke groeten deed toekomen. Onmiddellijk nadat ik het album in handen had gekregen, besloot ik de in vinyl geperste versie van Canto Ostinato te beluisteren. En 180 minuten later besloot ik dat ik me, tot nader orde, elke avond, hoe laat ook, aan de compositie van Ten Holt zou wijden. Aan het beluisteren van de complete Canto. Totdat het tot me door zou dringen waarom ik zo onder de indruk was van dat meeslepende werkstuk.

Zo zat ik avond aan avond, meestal 's avonds laat, te beluisteren naar Canto Ostinato, te lezen in allerlei boeken en losse artikelen, en te mijmeren over wat ik las en hoorde. Avond aan avond, zeven weken in de herfst. Een periode die zich natuurlijk op geen enkele wijze verhoudt tot de periode waarin Canto Ostinato, noot voor noot, maat voor maat, is gecomponeerd. Op een bepaalde avond kwam ik tot het besef dat ik, luisterend naar een stuk muziek, aan een natuurkundig verschijnsel onderhevig was dat wiskundig kan worden beschreven. Een complex van - oorspronkelijk transversaal opgewekte - longtitudinale golven die variaties in de geluiddruk veroorzaken waarvoor het menselijk oor gevoelig is. Kortom, het oor neemt klanken waar. De grondbeginselen van de klankleer die door de Duitse fysioloog en fysicus Hermann Helmholtz zijn ontwikkeld, kunnen met behulp van zogenaamde Fourierreeksen, een vondst van een Franse baron, en andere functietheoretische concepten worden gemathematiseerd. In dat verband is de naam van de Duitse wiskundige Bernhard Riemann, niet te verwarren met de musicoloog Hugo Riemann, van bijzondere bekenenis. Riemann ontwikkelde immers de functietheoretische basis voor de leer van de samenklanken, voor de harmonieleer. Elk stuk muziek, eenvoudig of complex, volgt de wetten van de akoestiek, zoals elke hijskraan groot of klein, de wetten van de mechanica volgt. Etcetera, et cetera.

Mijn "cantologische" overpeinzingen werden uiteindelijk, op een zondagavond in november, uitermate ruw verstoord door een telefonische tijding. Van het ene op het andere moment viel ik van de serene werkelijkheid van een componist in de spijkerharde werkelijkheid terug, waarvan een beeldend kunstenaar met wie ik contacten onderhield, ongewild afscheid had genomen. Drie weken stilstand. Daarna vertrok ik, met Canto Ostinato in mijn bagage naar Noord-Holland.

Aan de vooravond van de jaarwisseling hield ik me, in het gezelschap van een bevriende cineast die, op zijn beurt weer, met Ten Holt bevriend is, in het bekendste etablissement van Bergen op. Het Huis met de Pilaren. Het Huis waar "Jany" Roland Holst, de Prins der Dichters, kind aan huis was. In dat huis keek de cineast, op een goed moment, uit het raam. En hij zei tegen mij: "Kijk, de man die daar aan komt lopen, met dat drie maten te grote, gekleurde vest aan, de man met die wandelstok, dat is Simeon." Ik werd voorgesteld aan de componist. Tussen de cineast en de componist die elkaar geruime tijd niet hadden ontmoet, ontspon zich onmiddellijk een gesprek over heden en verleden. Over de productie van ..A/.TA-LON, een compositie van ten Holt die, anno 1978, in een volstrekt onbegrijpelijke, in het weekblad Vrij Nederland verschenen recensie werd omschreven als: "een album van Hergé". Over de kleine behuizing van ten Holt, een kapel waarin het, volgens de componist, een voortdurende drukte van jewelste is. "Ik woon met twaalf verschillende mensen in dat huis. Met de componist, met de tuinman, met de baas van mijn katten, met mijn psychiater, enzovoorts." En over de gedachten die ik ten aanzien van Canto Ostinato had ontwikkeld. In kort bestek ontvouwde ik de kern van mijn overpeinzingen, maar ik werd door de componist onderbroken. Ten Holt wisselde de stoel naast de cineast voor een stoel naast me. Ter gelegenheid van een en ander bestelde hij, bij wijze van uitzondering, een borrel. "Ik moet zuinig op mijn hoofd zijn, want dat is ongeveeer het enige aan mijn lichaam dat nog optimaal functioneert." Terwijl de componist de kraag van zijn vest soms tot op ooghoogte optrok, wist ik hem het volgende te vertellen.

Het klinkt misschien absurd, maar in zekere zin is de twintigste eeuw halverwege de negentiende begonnen. Omstreeks 1850 voltrok zich in de wetenschappelijke en culturele wereld een paleisrevolutie waarvan de gevolgen pas na de eeuwwisseling scherp zichtbaar zouden worden. Ik noem, om te beginnen, een drietal voorbeelden. In 1854 ontdekte Riemann de niet-euclidische meetkunde, een meetkunde waarin het klassieke parallellenpostulaat van de euclidische meetkunde niet geldig was. Met andere woorden, in de meetkunde van Riemann was het niet mogelijk om een lijn door een gegeven punt te trekken, evenwijdig aan een gegeven lijn. Die ontdekkking was de eerste voorbode van de grondslagencrisis in de wiskunde. Ook in 1854, nam Helmholtz stelling tegen de opvatting van Riemann dat de grondslagen van wetenschap hypothetisch van karakter zouden zijn. Helmholtz sprak van "Tatsachen", terwijl Riemann al van "Hypothesen" sprak. Had wetenschap een ervaringsbasis of een hypothetische basis? Die discussie was, naast de ontdekking van de meerdimensionale meetkunden van Riemann en de aloude discussie over het golf- of deeltjesmodel, een aanzet tot de duizelingwekkende ontwikkelingen in de quantum-mechanica. En ook in 1854, voltooide de componist Richard Wagner het eerste deel van zijn levenswerk Der Ring des Nibelungen: Das Rheingold. Dat "gesamtkunstwerk" markeerde het einde van de romantische, het prille begin van een nieuwe muziektraditie waarin de tonaliteit op drift raakte. Die traditie werd aanvankelijk door de Hongaarse pianovirtuoos Frans Liszt getoonzet, later door de Tweede Weense School nader uitgewerkt. Prachtige jaren, de jaren vijftig in de vorige eeuw. [ZWH: dit artikel verscheen op 15 juni 1985].

Een kort intermezzo. Het wetenschappelijke en het culturele denken ontwikkelde zich, zeker in de eerste decennia van deze eeuw, als een soort longitudinale golfbeweging. Die stelling is echter allesbehalve eenvoudig te bewijzen. Misschien was het Noord-Hollandse dorp Laren een verdichtingspunt in de golfbeweging. In Laren onderhielden de schilder Piet Mondriaan, de wiskundige L.E.J. Brouwer, de filosoof Gerrit Mannoury, de schrijver/psychiater Frederik van Eeden en nog enkele anderen, contacten met elkaar. Dat gezelschap bleek nogal gecharmeerd van intuïtionistische, naar theosofie neigende denkbeelden. Alhoewel hun werk, qua discipline en reikwijdte, niet vergelijkbaar is, is het, qua grondtoon, wel vergelijkbaar. Helaas is niemand tot op heden bereid geweest om het ultieme boek over de Larense School te schrijven. Laren, een Verdichtingspunt. Dat zou een mooie titel voor dat boek zijn, vooral als Laren inderdaad een verdichtingspunt is geweest.

Terug naar de muziek. De ontwikkeling van de hedendaagse muziek werd aanvankelijk sterk overschaduwd door de figuur van Wagner. Het laat-romantische oeuvre van Wagner was het aangrijpingspunt voor de dodecafonische, expressionistische werkstukken van Arnold Schönberg, Alban Berg en Anton Webern. Die ontwikkeling liep op de strenge principes van de seriële muziek uit waarvan Pierre Boulez, in de jaren vijftig en de vroege jaren zestig, de belangrijkste vertegenwoordiger was. Na het demasqué van de atonale en seriële muziek ontstond in de jaren zeventig een toenemend verlangen naar de oude, vertrouwde tonale principes. Die kentering is trouwens ook in de nieuwe schilderkunst waarneembaar: het postmodernisme. Er is evenwel een andere weg in de ontwikkeling van de hedendaagse muziek te volgen. Een weg waarop enkele nonconformistische kluizenaars wandelden die desalniettemin gevoelig waren voor de ontwikkeling om hen heen.

De eerste kluizenaar was Liszt. In zijn late pianowerken nam hij, tegen wil en dank, afstand van de invloed die Wagner op hem had. Hij voorvoelde als het ware de dood van Wagner en liet zich aldus inspireren tot een viertal composities waarin vette drieklanken en schrale atonale klanken elkaar afwisselen. Met name het werk Richard Wagner-Venezia (1883), een opeenstapeling van drieklanken die in een volstrekte dissonant eindigen, is een sardonische compositie van de "missing link" tussen de romantiek en de twintigste eeuw. Het late werk van Liszt kreeg zijn pendant in het oeuvre van een andere kluizenaar. Erik Satie. Alhoewel de werken van Satie vooral wordt gekenmerkt door literaire grappen en melancholische trekken, was het parool voor zijn latere werken: stilstand. Dat principe paste Satie in een van zijn meest kwellende composities op genadeloze wijze toe. Vexations. Een herhaling, tot vier keer toe, van een uit achttien noten bestaand motief. Een muzikale peanut, ware het niet dat Satie een notitie bij de partituur had geschreven. "Pour se jouer 840 fois de suite ce motif, (...)". De pianist die de aanwijzing van Satie naar behoren opvolgt, is wel enige tijd met dat anderhalve minuut durende thema bezig. Namelijk: 21 uur. Dergelijke muzikale ideeën zijn door de immer jonger ogende, Amerikaanse componist John Cage overgenomen en nader uitgewerkt. Cage citeert in eindeloze herhalingen, bijvoorbeeld in de Cheap Imitations, het werk van Satie. Het compositorische werk van Cage is een originele herhaling die een gevoel van stilstand oproept. Die herhalingen zijn meestal aleatorisch gegrondvest. Ze berusten op toeval. Cage is de wegberijder geweest voor de minimalistische bende van vier: LaMonte Young, Terry Riley, Steve Reich en Philip Glass. De minimal-music is, afgezien van de improvisaties van Riley, weliswaar niet aleatorisch van karakter, maar het is zichzelf herhalende muziek die met name in het werk van Glass allerlei romantische tendenzen vertoont. Van Liszt naar Glass en weerom.

Dit waren enkele van de thema's die ik, in het gezelschap van Ten Holt, aanroerde. Zijn Canto Ostinato is, naar mijn smaak, een compositie waarin niet alleen de postmodernistische tendenzen van de huidige tijd doorklinken, maar ook de muzikale ontwikkelingen van Liszt tot Reich. Canto Ostinato is een tonaal, in zekere zin aleatorisch werkstuk dat elke vorm van haast afwijst. Het herhaalt zich en vervolgt zich. Het is, zoals Ten Holt het zelf noemt, een uitdrukking van "God na de dood van God". Tonale muziek na de dood van de tonale muziek. De concertopname wordt begeleid door Negen opmerkingen over Canto Ostinato, geschreven door H.C. ten Berge. Superbe taal. De negende opmerking Ruptuur is de treffendste: "Muziek die na uren afbreekt en zich afwendt. Ons alleen laat. In het Wit. In het Licht". En zo is het met Canto Ostinato gesteld. De componist gaf me een hand en verdween in de nacht. Hij moest nog met zijn compositie Horizon aan de gang.